Hàng năm, vào ngày mùng 3 tháng 3 âm lịch, người dân tại Cao Bằng, đặc biệt là đồng bào Tày và Nùng, lại cùng nhau thực hiện lễ tảo mộ gắn liền với Tết Thanh Minh. Đây không chỉ là dịp để con cháu tưởng nhớ tổ tiên mà còn là phong tục truyền thống thể hiện đạo lý “uống nước nhớ nguồn”, được người dân nơi đây gìn giữ qua nhiều thế hệ.

 

Phong tục tảo mộ đã tồn tại lâu đời trong đời sống văn hoá của người dân Cao Bằng, người dân địa phương gọi ngày này là “so slam, bươn slam” (tức mùng 3 tháng 3), được xem như “ngày giỗ chung” của dòng họ khi con cháu dù đi làm ăn xa cũng cố gắng về tảo mộ. Anh Mông Văn Hiếu, một người dân địa phương, chia sẻ: “việc chăm sóc phần mộ tổ tiên không chỉ là nghĩa vụ mà còn thể hiện sự hiếu kính của con cháu đối với tổ tiên, dù có bận rộn công việc bao nhiêu thì vẫn cố gắng trở về quê dịp này để cùng tảo mộ”. Chính vì vậy, từ nhiều thế hệ, phong tục này vẫn được duy trì như một nét đẹp văn hoá gắn liền với đời sống tinh thần của người dân.

 

Việc dọn dẹp mộ phần

 

Việc dọn dẹp mộ phần thường được thực hiện trước một ngày, các gia đình mang cuốc, xẻng, dao phát lên khu nghĩa địa của dòng họ để phát cỏ, quét dọn, đắp lại đất và sửa sang phần mộ. Sáng sớm hôm sau, các gia đình bắt đầu đến bày lễ và thắp hương. Trên mỗi phần mộ, hương được thắp lên cùng những lời khấn nguyện đầy thành kính. Người dân thường cầu mong tổ tiên phù hộ cho con cháu trong gia đình luôn mạnh khoẻ, làm ăn thuận lợi và cuộc sống bình an. Sau đó, sẽ có khoảnh khắc đứng lặng trước phần mộ tổ tiên, nhớ về những câu chuyện của các thế hệ đi trước.

 

Mâm lễ cúng trong ngày tảo mộ thường được chuẩn bị khá chu đáo. Ngoài hương, hoa, quả và rượu..., thì không thể thiếu gà trống thiến và xôi cùng với các món ăn truyền thống của các gia đình. Trong đó, Xôi đỏ đen là món ăn đặc trưng của đồng bào Tày Nùng, thường xuất hiện trong mâm lễ cúng vào dịp này.

 

Mâm lễ cúng của con cháu được bày trước phần mộ tổ tiên

 

Xôi được nấu từ gạo nếp non, vo sạch rồi ngâm trước khi đem đi đồ. Điểm đặc biệt của món xôi này là hai màu đỏ và đen được tạo nên từ các loại lá rừng tự nhiên, màu đỏ tượng trưng cho may mắn và hạnh phúc được nhuộm từ lá cẩm và màu đen gắn với đất trời được nhuộm từ lá sâu sâu, sau đó đem đồ trong chõ đế khi xôi chín dẻo. Khi hoàn thành, xôi có màu sắc khá bắt mắt, xôi dẻo và thơm mang hương vị đặc trưng của vùng núi. 

 

Vào dịp này, các nghĩa địa cũng trở nên nhộn nhịp hơn với làn khói hương nghi ngút, tiếng cười nói rôm rả của các gia đình. Sau khi hoàn thành việc cúng lễ, nhiều người còn tham gia các trò chơi dân gian như “lày cỏ”, tạo nên không khí vui tươi gắn kết mọi người.

 

Chơi trò chơi dân gian “lày cỏ”

 

Bên cạnh ý nghĩa tâm linh, lễ tảo mộ còn là dịp để các thế hệ trong gia đình gần gũi với nhau hơn. Trẻ nhỏ thường được bố mẹ, ông bà đưa theo trong dịp này, qua việc cùng người lớn dọn dẹp mộ phần hay thắp hương, cho các em dần hiểu thêm về truyền thống của gia đình và ý nghĩa của việc tưởng nhớ tổ tiên.

 

Trong bối cảnh cuộc sống hiện đại có nhiều thay đổi, những phong tục truyền thống như lễ tảo mộ vẫn được người dân tại Cao Bằng duy trì như một phần quan trọng trong đời sống văn hoá. Đây là hoạt động thể hiện sự hiếu kính với tổ tiên mà còn góp phần gìn giữ những giá trị văn hóa đặc trưng của đồng bào Tày Nùng.

 

Ngọc Diễm